بازگشت

پشیمانی اساس بازگشت است، ولی حق معنوی دیگری ضایع شده و باید در حد توان و با روش درست جبران شود. خصوصی بودن دعا، مسئولیت نسبت به آسیب واردشده را حذف نمی‌کند.

امروز و فردا کردن توبه و به آینده انداختن اصلاح؛ ممکن است میل و توان تغییر با تداوم گناه ضعیف شود.

خیر؛ اگر پشیمانی و تصمیم ترک واقعی باشد، توبه دوباره ممکن است. اما توبه لفظی همراه تصمیم به ادامه گناه، همان حقیقت توبه نیست.

فرصت عمر و توفیق پشیمانی تضمین نشده است و تکرار خطا عادت را قوی می‌کند. باز بودن راه رحمت با تضمین تصمیم و توان آینده انسان متفاوت است.

استغفار می‌تواند اظهار بازگشت باشد، اما حق مالیِ شخص همچنان باقی است. توبه واقعی تصمیم ترک و بازگرداندن حق یا جلب رضایت صاحب آن را می‌خواهد؛ حق مردم با لفظ تنها از بین نمی‌رود.

تسویف

نادرست؛ حقیقت توبه به پشیمانی و تصمیم واقعی برای ترک نیاز دارد.

پشیمانی از گناه همراه تصمیم واقعی به ترک، جهت انسان را عوض می‌کند و حقیقت توبه را می‌سازد. دوری از زمینه خطا و جبران حق خدا و مردم، این بازگشت را در عمل کامل می‌کند. ناامیدی مانع آغاز و تسویف سبب ریشه‌دارشدن عادت می‌شود؛ پس امید درست باید با اقدام امروز همراه باشد.

دعوت به بازگشت؛ بزرگی خطای گذشته نباید مانع توبه واقعی شود.

پشیمانی و تصمیم ترک، حقیقت توبه است؛ اما حق ضایع‌شده نیز باید متناسب جبران شود. در حق مالی، بازگرداندن مال یا رضایت صاحب حق لازم است و در آسیب معنوی یا آبرویی باید تا حد ممکن اثر زیان اصلاح شود؛ استغفار لفظی جای جبران را نمی‌گیرد.