اعتماد بر او

دومی؛ او اسباب را به کار برده و در عین تلاش به خدا تکیه کرده است. اولی ترک وظیفه را توکل نامیده است؛ عنوان‌گذاری، ماهیت کم‌کاری را عوض نمی‌کند.

مشورت به انتخاب درست کمک می‌کند و با توکل سازگار است؛ در آیه، مشورت و تصمیم پیش از سفارش به توکل آمده‌اند.

خیر. توکل تضمین نتیجه دلخواه نیست؛ علم انسان به مصلحت محدود است. باید وظیفه، روش و تلاش او را جداگانه بررسی کرد.

زیرا فرد از اسبابی استفاده می‌کند که توانشان وابسته به خداست. کمک گرفتن با حفظ این وابستگی، با تکیه قلبی بر خدا منافات ندارد.

او توکل را جایگزین وظیفه و سبب مناسب کرده است. اعتماد به خدا باید با برنامه و تلاش ممکن همراه باشد؛ پس نخست باید مطالعه کند و سپس نتیجه‌ای را که پس از کوشش رخ می‌دهد با اعتماد و آرامش بپذیرد.

توکل

نادرست؛ توکل با فکر و تلاش همراه است و نتیجه دلخواه را تضمین نمی‌کند.

فکر و مشورت به انتخاب وسیله درست کمک می‌کنند و پس از تصمیم، انسان باید تلاش کند. چون دانش او به همه مصلحت‌ها احاطه ندارد، همراه این اقدام به حکمت و پشتیبانی خدا اعتماد می‌کند. این اعتماد قوت قلب می‌آورد و پذیرش نتیجه را آسان می‌کند، ولی هیچ مرحله‌ای از مسئولیت و به‌کارگیری اسباب را حذف نمی‌کند.

توکل در ادامه مشورت و تصمیم است، نه جایگزین آن‌ها.

توکل تضمین تحقق خواسته دلخواه نیست؛ اعتماد به حکمت و پشتیبانی خدا پس از فکر، مشورت، تصمیم و تلاش است. شناخت انسان محدود است و ممکن است نتیجه‌ای که نمی‌پسندد در نظام حکیمانه به خیر او نزدیک‌تر باشد.