هدف درس
سرانجام انسان و سه نوع رابطه عمل و جزا را مقایسه کنید.
۱
زندگی دنیا ← انتخاب و عمل ← سرانجام
۲
جزای قراردادی: تعیینشده | طبیعی: اثر علّی | تجسّم: باطن خود عمل
۳
نعمتهای بهشت ← برترین: رضایت خدا
پایه دهم · درس ۷
فرجام کار
۵۶ نکته منتخبنقشه مفهومی · آیه و پیام · دام و تمرین
دین و زندگی دهم · درس ۷ · نقشه و هدف درسپیش از مرور
رابطهها را ببین؛ فقط واژهها را ردیف نکن
من همراه دین و زندگی رندو هستم. با هم هر پیکان را با یک فعل روشن توضیح میدهیم: «سبب میشود»، «زمینه میسازد» یا «نتیجه میدهد».
دین و زندگی دهم · درس ۷ · درسنامهٔ نهاییآموزش درس
مفهوم را با دلیل و قید یاد بگیر
رابطهها و قیدهای هر بخش را کنار هم بخوان.
سرانجام متناسب با انتخاب
بهشت در متن درس محیط آرامش، سلامت و برخورداری از نعمتهای مادی و معنوی است؛ رضایت خدا برترین نعمت معرفی میشود. اهل دوزخ با حسرت و پیامد انتخابهای خویش روبهرو میشوند. گفتوگوی آنان با شیطان یادآور مسئولیت انسان است؛ سرزنش دعوتکننده، پاسخ مثبت خود فرد را از میان نمیبرد.
سه رابطه متفاوت
در رابطه قراردادی، قانونگذار مقدار پاداش یا جریمه را تعیین میکند و امکان تغییر قرارداد وجود دارد؛ مانند دستمزد توافقشده. رابطه طبیعی، نتیجه علّی عمل است و با لغو یک قرارداد از بین نمیرود. رابطه تجسّم عمل از این هم نزدیکتر است: جزا حقیقت و باطن خود عمل است که آشکار میشود. مثال خوردن مال یتیم، در آیه با خوردن آتش پیوند دارد.
چگونه از خلط جلوگیری کنیم؟
نباید همه جزاهای اخروی را به جریمههای اداری شبیه دانست و بر همان اساس درباره آنها داوری کرد. دنیا محل فراهم کردن توشه و آخرت محل ظهور نتیجه و حقیقت آن است. تفاوت درجهها نیز به یکسان نبودن ایمان و کردار مربوط است؛ وصف مشترک بهشت به معنای یکسان بودن مرتبه همه افراد نیست.
دین و زندگی دهم · درس ۷ · درسنامهٔ نهاییآموزش درس
مفهوم را با دلیل و قید یاد بگیر
رابطهها و قیدهای هر بخش را کنار هم بخوان.
نعمت و محرومیت بهعنوان ظهور انتخاب
در تجسّم عمل، جزا چیزی کاملاً بیگانه با رفتار نیست؛ باطن انتخابی که در دنیا پنهان بود آشکار میشود. به همین دلیل، خوردن ستمگرانه مال یتیم با آتش توصیف میشود و رضایت خدا برترین نعمت معرفی میگردد. این معنا با پیامد طبیعی نزدیک است، اما یکی نیست: پیامد طبیعی اثر علّی رفتار است و تجسّم، ظهور حقیقت خود عمل در سرانجام اخروی است.
ورود گروهی دوزخیان و مسئولیت انتخاب
آیات ۷۱ و ۷۲ سوره زمر ورود گروهگروه کافران به دوزخ را وصف میکند. نگهبانان از آمدن رسولان، خواندهشدن آیات و هشدار روز دیدار میپرسند و آنان اصل ابلاغ را میپذیرند؛ پس نتیجه به نرسیدن پیام نسبت داده نمیشود. تعبیر «گروهگروه» نیز همراهی انسان با همفکران و همرفتاران و مسئولیت انتخاب همراهان را یادآور میشود.
جایگاه دوزخیان؛ حسرت، عذر و پاسخ
دوزخیان پس از محاکمه با غل و زنجیر به جایگاهی تنگ رانده میشوند و آتش، حاصل و باطن عمل خود آنان است. حسرتِ اطاعتنکردن از خدا و پیامبر، انتخاب دوست گمراهکننده و کوتاهی در دنیا را بیان میکنند؛ درخواست بازگشت و انداختن تقصیر بر گردن بزرگان یا شیطان، اختیار پیشین آنان را از بین نمیبرد.
دین و زندگی دهم · درس ۷ · درسنامهٔ نهاییآموزش درس
مفهوم را با دلیل و قید یاد بگیر
رابطهها و قیدهای هر بخش را کنار هم بخوان.
ورود گروهی بهشتیان و استقبال فرشتگان
آیات ۷۳ و ۷۴ سوره زمر، پرهیزکاران را نشان میدهد که گروهگروه به سوی بهشت میروند؛ درهای بهشت گشوده است و نگهبانان با سلام و پاکیزگی از آنان استقبال میکنند. بهشتیان وفای خدا به وعده و میراثدادن زمین بهشت را میستایند و پاداش عملکنندگان را نیکو میخوانند.
جایگاه نیکوکاران و برترین نعمت
بهشت سرای سلامت و زندگی جاودانه، بدون مرگ، بیماری، ترس، اندوه و خستگی است و هرکس متناسب با ایمان و عمل خود درجهای دارد. نعمتهای مادی و معنوی در اختیار بهشتیان است، اما رضایت و خشنودی خدا برترین نعمت معرفی میشود؛ پس نباید نعمت بهشت را فقط به لذت مادی فروکاست.
چرا نعمت جاودانه ملالآور نمیشود؟
لذتهای محدود دنیایی با تکرار خستهکننده میشوند، اما نعمتهای بهشت پایانناپذیرند. روح بینهایتطلب انسان با رسیدن به خواسته حقیقی خود، یعنی قرب و لقای پروردگار، آرام میگیرد؛ ازاینرو بهشتیان خواهان دگرگونی و انتقال از آن جایگاه نیستند.
دین و زندگی دهم · درس ۷ · درسنامهٔ نهاییآموزش درس
مفهوم را با دلیل و قید یاد بگیر
رابطهها و قیدهای هر بخش را کنار هم بخوان.
سه رابطهٔ عمل و جزا
جزای قراردادی با قانون یا توافق تعیین میشود و قابل تغییر است؛ پیامد طبیعی، محصول علّی خود رفتار است و با قرارداد عوض نمیشود؛ در تجسّم عمل، حقیقت و باطن همان کردار در آخرت به صورتی زیبا یا دردآور آشکار میشود. بنابراین پیامد طبیعی فقط نمونهای برای مقایسه است و تعریف کامل تجسّم عمل نیست.
تعریف دقیق: جزای قراردادی
پاداش یا کیفری که برای یک رفتار تعیین میشود.
تعریف دقیق: پیامد طبیعی
نتیجهای که از رابطه علّی یک رفتار پدید میآید.
تعریف دقیق: تجسّم عمل
آشکارشدن باطن خود عمل در سرانجام انسان.
دین و زندگی دهم · درس ۷ · آیه، روایت و پیاماز عبارت تا مفهوم
معنی، پیام و ارتباط با درس
نقل، معنی و پیام هر شاهد را جدا و سپس مرتبط بخوان.
آیه · توبه، ۷۲؛ عبارت منتخب
وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ
معنی: و خشنودی خدا بزرگتر است.
پیام و پیوند: برتری نعمت معنوی رضایت الهی بر دیگر نعمتها.
آیه · نساء، ۱۰؛ عبارت منتخب
إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا
معنی: آنان در شکمهای خود آتش میخورند.
پیام و پیوند: در سیاق خوردن ستمگرانه مال یتیم، باطن عمل را نشان میدهد.
دین و زندگی دهم · درس ۷ · آیه، روایت و پیاماز عبارت تا مفهوم
معنی، پیام و ارتباط با درس
نقل، معنی و پیام هر شاهد را جدا و سپس مرتبط بخوان.
آیه · زمر، ۷۱ و ۷۲
وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَىٰ جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّىٰ إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِّنكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَٰذَا قَالُوا بَلَىٰ وَلَٰكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ
معنی: و کسانی که کافر شدند، گروهگروه به سوی جهنم رانده میشوند؛ تا چون به آن رسند، درهایش گشوده شود و نگهبانانش بگویند: آیا رسولانی از خودتان برای شما نیامدند که آیات پروردگارتان را بر شما بخوانند و از دیدار این روز بترسانند؟ میگویند: چرا؛ ولی فرمان عذاب بر کافران مسلّم شده است. گفته میشود: از درهای جهنم وارد شوید و جاودانه در آن بمانید؛ چه بد است جایگاه متکبّران.
پیام و پیوند: اتمام حجت، پذیرش آگاهانهٔ هشدار و مسئولیت انتخاب، زنجیرهٔ ورود دوزخیان را میسازد؛ «زُمَرًا» نیز بر همراهی گروههای همفکر و همرفتار دلالت دارد.
دین و زندگی دهم · درس ۷ · آیه، روایت و پیاماز عبارت تا مفهوم
معنی، پیام و ارتباط با درس
نقل، معنی و پیام هر شاهد را جدا و سپس مرتبط بخوان.
آیه · زمر، ۷۳ و ۷۴
وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّىٰ إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ
معنی: و کسانی که از پروردگارشان پروا کردند، گروهگروه به سوی بهشت برده میشوند؛ تا چون به آن رسند، در حالی که درهایش گشوده است، نگهبانانش بگویند: سلام بر شما، پاکیزه شدید؛ پس جاودانه وارد آن شوید. و میگویند: ستایش خدا را که وعدهاش را دربارهٔ ما راست گردانید و زمین را به ما میراث داد تا هر جای بهشت که بخواهیم جای گیریم؛ پس چه نیک است پاداش عملکنندگان.
پیام و پیوند: تقوا و عمل، استقبال همراه با سلام و پاکیزگی، ورود جاودانه و سپاس از وفای وعدهٔ الهی را به هم پیوند میدهد.
تجسّم عمل صرفاً مجازاتی نیست که جداگانه برای عمل تعیین شده باشد. مثال طبیعی هم تعریف کامل تجسّم نیست.
دین و زندگی دهم · درس ۷ · تمرین تشریحیکاربرد و بازیابی
اول پاسخ بده؛ سپس تحلیل را ببین
پاسخ کامل باید تعریف، دلیل و قید لازمِ همان سؤال را داشته باشد.
جریمه تأخیر کتابخانه کاهش مییابد؛ آیا از این مثال میتوان نتیجه گرفت همه آثار هر عمل نیز با تغییر مقررات محو میشود؟
پاسخ تشریحی:
خیر. جریمه قراردادی است؛ اثر طبیعی یا حقیقت باطنی عمل تابع قرارداد کتابخانه نیست. ابتدا باید نوع رابطه را شناخت، سپس ویژگی همان نوع را به کار برد.
برترین نعمت بهشتی در درس چیست؟
پاسخ تشریحی:
رضایت و خشنودی خداوند؛ نعمتهای دیگر نفی نمیشوند، ولی این نعمت برتر است.
دستمزد توافقشده و آسیب طبیعی یک رفتار ناسالم چه تفاوتی دارند؟
پاسخ تشریحی:
اولی تابع توافق و قانون است؛ دومی رابطه علّی با رفتار دارد و با تغییر قرارداد از بین نمیرود.
دین و زندگی دهم · درس ۷ · تمرین تشریحیکاربرد و بازیابی
اول پاسخ بده؛ سپس تحلیل را ببین
پاسخ کامل باید تعریف، دلیل و قید لازمِ همان سؤال را داشته باشد.
چرا آیه مال یتیم را در بحث تجسّم میآورند؟
پاسخ تشریحی:
زیرا از آتش بهعنوان حقیقت خوردن ستمگرانه آن مال سخن میگوید؛ بحث تنها یک جریمه جدا و قراردادی نیست. در پاسخ، باید پیوند باطن عمل و جزا بیان شود.
چرا مثال بیماریِ ناشی از رفتار ناسالم برای تعریف کامل تجسّم عمل کافی نیست؟
پاسخ تشریحی:
بیماری نمونه پیامد طبیعی و رابطه علّی در دنیاست. تجسّم عمل فراتر میرود و میگوید باطن خودِ عمل در آخرت صورت متناسبش را آشکار میکند؛ پس مثال طبیعی فقط تفاوت آن را با جزای قراردادی نشان میدهد و تعریف کامل نیست.
دین و زندگی دهم · درس ۷ · تمرین تشریحیکاربرد و بازیابی
اول پاسخ بده؛ سپس تحلیل را ببین
پاسخ کامل باید تعریف، دلیل و قید لازمِ همان سؤال را داشته باشد.
زنجیرهٔ ورود دوزخیان در آیات ۷۱ و ۷۲ زمر را به ترتیب توضیح دهید.
پاسخ تشریحی:
دوزخیان گروهگروه رانده میشوند؛ درهای جهنم گشوده میشود؛ نگهبانان درباره آمدن رسولان، تلاوت آیات و هشدار روز دیدار میپرسند؛ آنان آمدن پیامبران را میپذیرند و سپس فرمان ورود جاودانه به جایگاه متکبران را میشنوند.
ورود بهشتیان در آیات ۷۳ و ۷۴ زمر چه تفاوتهایی با ورود دوزخیان دارد؟
پاسخ تشریحی:
درهای بهشت هنگام رسیدن گشوده است، نگهبانان با سلام و اعلام پاکیزگی استقبال میکنند و بهشتیان با سپاس، وفای خدا به وعده و میراثیافتن زمین بهشت را بیان میکنند؛ در مقابل، دوزخیان پس از پرسش از اتمام حجت به جایگاه متکبران وارد میشوند.
دین و زندگی دهم · درس ۷ · تمرین تشریحیکاربرد و بازیابی
اول پاسخ بده؛ سپس تحلیل را ببین
پاسخ کامل باید تعریف، دلیل و قید لازمِ همان سؤال را داشته باشد.
چرا در کیفر اخروی ظلم راه ندارد؟
پاسخ تشریحی:
نتیجهٔ اخروی متناسب با ایمان و عمل اختیاری انسان است و در تجسّم عمل، حقیقت همان کردار آشکار میشود؛ بنابراین کیفر، تحمیل نامتناسب و بیگانه با انتخاب انسان نیست. افزون بر این، حساب الهی بر علم کامل و عدالت خدا استوار است.
اگر دل را زمین کشت آخرت بدانیم، چهار جزء دیگر تمثیل کشاورزی چه هستند؟
پاسخ تشریحی:
ایمان، بذر سالم است؛ عمل صالح، آبیاری و تغذیهٔ بهموقع است؛ پاککردن دل از گناه، زدودن علف هرز است؛ و مراقبت از وسوسه و آفتهای اخلاقی، نگهبانی از کشت تا زمان برداشت به شمار میآید.
در …… عمل، باطن خود رفتار در سرانجام انسان آشکار میشود.
پاسخ تشریحی:
تجسّم
دین و زندگی دهم · درس ۷ · تمرین تشریحیکاربرد و بازیابی
اول پاسخ بده؛ سپس تحلیل را ببین
پاسخ کامل باید تعریف، دلیل و قید لازمِ همان سؤال را داشته باشد.
تجسّم عمل همان مجازات قراردادیِ جدا از عمل است.
پاسخ تشریحی:
نادرست؛ در تجسّم، باطن خود عمل آشکار میشود.
زنجیره مفهومی زیر را با توضیح رابطه هر پیکان بازنویسی کنید: زندگی دنیا ← انتخاب و عمل ← سرانجام
پاسخ تشریحی:
انتخابهای دنیا سرانجام انسان را میسازند، اما نسبت عمل و جزا همیشه یکسان نیست: گاهی جزا تعیین قراردادی است، گاهی پیامد طبیعی از رابطه علّی پدید میآید و در تجسّم، باطن خود عمل آشکار میشود. فهم این تفاوت نشان میدهد چرا نتیجه اخروی با حقیقت انتخاب انسان تناسب دارد.
پیام عبارت «وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ» را به موضوع درس پیوند دهید؛ تکرار ترجمه بهتنهایی کافی نیست.
پاسخ تشریحی:
برتری نعمت معنوی رضایت الهی بر دیگر نعمتها.
دین و زندگی دهم · درس ۷ · تمرین تشریحیکاربرد و بازیابی
اول پاسخ بده؛ سپس تحلیل را ببین
پاسخ کامل باید تعریف، دلیل و قید لازمِ همان سؤال را داشته باشد.
پیامد طبیعی و تجسّم عمل را با یک معیار دقیق از هم جدا کنید.
پاسخ تشریحی:
پیامد طبیعی، نتیجه علّی رفتار است؛ مانند بیماری ناشی از رفتار ناسالم. در تجسّم عمل، خودِ حقیقت و باطن کردار در آخرت به صورتی متناسب آشکار میشود؛ بنابراین نزدیکی این دو رابطه، مجوز یکیگرفتن آنها نیست.
دین و زندگی دهم · درس ۷ · مرور پایانیجمعبندی درس
مرور هدفمند امتحان نهایی
مسیر جمعبندی
ورود گروهی دوزخیان و بهشتیان در زمر ۷۱ تا ۷۴، ویژگی دو جایگاه، علت ملالآور نبودن بهشت و سه رابطهٔ قراردادی، طبیعی و تجسّم عمل را با ترتیب و قیدهای هرکدام توضیح دهید.
روش پاسخگویی: صورت سؤال را به چند خواسته بشکن؛ برای هر خواسته، مفهوم، دلیل و قید همان درس را بنویس و از نسبتدادن ادعای بیرون متن کتاب خودداری کن.