پایهٔ ۱۰ · فصل ۱
۸ مبحث منتخباین برگه، گزیدهای برای مرور سریع است: رابطه را همراه شرطش بخوان، سپس دام و نمونهٔ حل را بررسی کن.
در تبدیل یکا فقط عدد را جابهجا نکن؛ ابتدا تشخیص بده کمیت طول، سطح یا حجم است و ضریب تبدیل را به توان درست برسان.
نتیجهٔ اندازهگیریِ یک کمیتِ یکادار بدون ذکر یکا کامل نیست.
در تبدیل مساحت و حجم، ضریب طول را به توان دو یا سه برسان.
چگالی به مقدار ماده وابسته نیست، اما به جنس و دما وابسته است.
همیکا بودن دو طرف رابطه لازم است، ولی درستی رابطه را تضمین نمیکند.
در صورت سؤال، واژههایی مثل «ناچیز» و «ایدهآل» تعیین میکنند کدام اثر از محاسبه حذف شده است.
شرط کاربرد: اعتبار هر مدل به شرایط و هدف آن وابسته است.
تصور نادرست: مدل خوب باید همهٔ جزئیات جسم واقعی را داشته باشد.
اصلاح علمی: مدل خوب جزئیات مؤثر بر پرسش را نگه میدارد و در محدودهٔ اعتبار خود با آزمایش سازگار است.
جرم یکای کیلوگرم دارد، ولی وزن نیروست و یکایش نیوتون است؛ هر دو را با یک نام وارد معادله نکن.
شرط کاربرد: نماد یکا را از نماد کمیت جدا بخوان؛ m میتواند نماد متر یا در یک رابطه نماد جرم باشد.
تصور نادرست: هر کمیت فرعی، برداری است.
اصلاح علمی: پایه یا فرعی بودن به تعریف یکا مربوط است؛ نردهای یا برداری بودن به نیاز به جهت مربوط است.
نماد m برای میلی با M برای مگا یکسان نیست؛ بزرگی و کوچکی حرف اهمیت دارد.
شرط کاربرد: در نمادگذاری علمی استاندارد: ۱ ≤ |a| < ۱۰.
تصور نادرست: یک میکرومتر از یک میلیمتر بزرگتر است.
اصلاح علمی: یک میلیمتر هزار میکرومتر است؛ میکرو کوچکتر از میلی است.
پیش از محاسبهٔ چگالی، یکای جرم و حجم را همزمان بررسی کن؛ تبدیل فقط یکی از آنها پاسخ را خراب میکند.
شرط کاربرد: توان به کل یکا و ضریب تبدیل آن اعمال میشود.
تصور نادرست: یک سانتیمتر مکعب برابر ۰٫۰۱ متر مکعب است.
اصلاح علمی: یک سانتیمتر مکعب برابر ۱۰ به توان منفی شش متر مکعب است.
اگر صفر ترازو جابهجا باشد، صد بار اندازهگیری هم آن جابهجایی را حذف نمیکند؛ ابتدا صفر را تنظیم کن.
شرط کاربرد: قدرت تفکیک وسیله را با تضمین نزدیکی به مقدار واقعی یکی ندان.
تصور نادرست: تکرار اندازهگیری هر نوع خطا را از بین میبرد.
اصلاح علمی: تکرار میتواند اثر پراکندگی تصادفی را کاهش دهد؛ خطای ثابت به اصلاح وسیله یا روش نیاز دارد.
جرم بیشتر بهتنهایی نشانهٔ چگالی بیشتر نیست؛ باید حجم هم معلوم باشد.
شرط کاربرد: برای جسم توخالی، حجم ماده و حجم خارجی دو کمیت متفاوتاند.
تصور نادرست: هر جسم سنگینتر، چگالتر است.
اصلاح علمی: چگالی نسبت جرم به حجم است و از جرم بهتنهایی تعیین نمیشود.
اگر آب وارد حفره شود، حجم جابهجاشده دیگر لزوماً حجم خارجی کل جسم نیست.
شرط کاربرد: حفرهٔ بسته با حفرهای که آب به آن وارد میشود یکسان رفتار نمیکند.
تصور نادرست: در هر جسم توخالی، افزایش حجم آب دقیقاً حجم خارجی جسم است.
اصلاح علمی: افزایش حجم آب فقط برای حفرهٔ بسته و غوطهوری کامل برابر حجم خارجی جسم است؛ ورود آب به حفره نتیجه را تغییر میدهد.
عددهای ورودی را حدودی گرد کن و مرتبهٔ جواب را بسنج؛ سپس جواب دقیق را با برآورد مقایسه کن.
شرط کاربرد: سازگاری ابعادی بهتنهایی مقدار ضریبهای عددی را مشخص نمیکند.
تصور نادرست: هر رابطهای که یکای درست بدهد، حتماً از نظر فیزیکی درست است.
اصلاح علمی: درستی یکا لازم است، اما ضریب عددی و فرض فیزیکی رابطه هم باید بررسی شوند.
دو توپ هماندازه یکی فلزی و دیگری سبکاند. چرا یکسان بودن شکل، حذف اثر هوا را برای هر دو تضمین نمیکند؟
ترازو در حالت خالی ۰٫۴ گرم و با جسم ۱۲٫۸ گرم نشان میدهد. تکرار خواندن، مشکل صفر را رفع میکند؟
آیا رابطهٔ حجم=جرم×چگالی میتواند درست باشد؟ با یکا پاسخ بده.
پیشنیاز این فصل: خواندن عدد، نسبت و یکاهای پایهٔ SI
راهنمای شکل و نمودار: نام کمیت و یکای هر محور را بخوان؛ سپس شیب یا نسبت را فقط با یکای حاصل تفسیر کن.
کنترل نهایی پاسخ: یکای نهایی باید یکای مجهول باشد و مرتبهٔ بزرگی با موقعیت واقعی سازگار بماند.
ویژگی قابل اندازهگیری مانند طول یا جرم.
مقیاس توافقشدهای که عدد نسبت به آن بیان میشود.
کوچکترین تغییری که وسیله میتواند نشان دهد.
توان دهی که اندازهٔ تقریبی کمیت را نشان میدهد.
برداشت نادرست: برای تبدیل سانتیمتر مکعب فقط ضریب طول را به کار میبرم.
اصلاح: ضریب طول باید سه بار اعمال شود: ۱ سانتیمتر مکعب برابر ۱۰ به توان منفی ۶ متر مکعب است.
برداشت نادرست: هرچه رقم اعشار بیشتر باشد اندازهگیری دقیقتر است.
اصلاح: رقم اضافی بدون پشتیبانی وسیله اطلاعات واقعی ایجاد نمیکند.
دقت میگوید اندازهگیریهای تکراری چقدر به هم نزدیکاند؛ صحت میگوید نتیجه چقدر به مقدار پذیرفتهشده نزدیک است. یک وسیله ممکن است عددهای بسیار نزدیک بدهد، اما اگر درست تنظیم نشده باشد همهٔ آنها از مقدار واقعی فاصله داشته باشند.
تفکیکپذیری وسیله نیز مهم است: از خطکشی که فقط میلیمتر را نشان میدهد نباید رقمهای ساختگی بسیار ریز گزارش کرد. تکرار اندازهگیری پراکندگی را آشکار میکند، اما خطای تنظیم وسیله را بهتنهایی حذف نمیکند.
مکعبمستطیلی با طول ۲۰ سانتیمتر، عرض ۵ سانتیمتر و ارتفاع ۲ سانتیمتر، جرم ۵۴۰ گرم دارد. چگالی را برحسب گرم بر سانتیمتر مکعب و سپس کیلوگرم بر متر مکعب بیاب.
حجم جسمی ۳۵۰ سانتیمتر مکعب است. آن را به متر مکعب تبدیل کن و توضیح بده چرا پاسخ ۰٫۰۳۵ متر مکعب نادرست است.
طول مرجع قطعهای ۱۰٫۰ سانتیمتر است. گروه الف سه مقدار ۹٫۹، ۱۰٫۰ و ۱۰٫۱ و گروه ب سه مقدار ۹٫۵، ۱۰٫۰ و ۱۰٫۵ سانتیمتر گزارش میکند. کدام گروه دقیقتر است و دربارهٔ صحت میانگینها چه میتوان گفت؟
ترازویی هر بار جرم ۲۰۰ گرمی را ۲۰۴٫۰، ۲۰۴٫۱ و ۲۰۴٫۰ گرم نشان میدهد. نتیجه دقیق است یا صحیح؟
دادهها به هم بسیار نزدیکاند، پس تکرارپذیری و دقت خوب است؛ اما فاصلهٔ حدود ۴ گرم از مقدار مرجع نشان میدهد صحت مناسب نیست و احتمال خطای تنظیم وجود دارد.
محورها، جهتها و برچسبهای شکل را جدا بخوان.
ببین شکل کدام نسبت یا تغییر را نشان میدهد.
نتیجه را فقط در محدودهای بگو که شکل پشتیبانی میکند.
چرا تبدیل ۲ cm² به ۰٫۰۲ m² نادرست است؟
شیب نمودار جرم بر حسب حجم چه یکایی دارد؟
این صفحه برای جستوجوی «جزوه فیزیک دهم فصل ۱»، «نکات ناب فیزیک» و مرور سریع کنکور و امتحان نهایی آماده شده است.