نقشهٔ یادگیری
راه ورود به درس
تحلیل زمان روایت و خطاب به غایب؛ پیشنیاز: راوی و بازگشت زمانی.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
آن شب عزیز
قلمرو زبانی
واژه و دستور را در جمله ببین
گوینده از «من» سخن میگوید و معلم را «تو» خطاب میکند؛ این خطاب، روایت را دومشخصِ محض نمیکند. «مزمزهکردن خواب» تجربهٔ خواب را با چشیدن بیان میکند. فعلها و اشارههای زمانی راه تشخیص اکنون و خاطرهاند.
قلمرو ادبی
نام آرایه بدون دلیل کافی نیست
راوی کنار مزار، خاطرهٔ مدرسه و جبهه را بازمیسازد. بازگشت زمانی اطلاعات رابطهٔ شاگرد و معلم را تدریجی میدهد. حسآمیزی خواب و مزه، آرامش کوتاه را ملموس میکند؛ خطاب مستقیم حضور عاطفیِ فرد ازدسترفته را حفظ میکند.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
آن شب عزیز
قلمرو فکری
پاسخ مفهومیِ قابل دفاع
احمد موحدی شاگرد آقای موسوی است و معلمش را دوباره در جبهه، در جایگاه فرمانده، میبیند. دعای کمیل، آغاز حمله، مجروحشدن و شهادت معلم و ادامهدادن مأموریت، معنای درسدادن با عمل را میسازند. راوی در زمان حال با یک پا و دو عصا کنار مزار ایستاده است؛ پس خاطرهٔ آن شب و صحنهٔ پایان همزمان نیستند.
دام
این خطا را مرتکب نشو
ترتیب نقل با ترتیب وقوع یکی نیست؛ پایان کنار مزار و خاطرهٔ شب را در یک زمان قرار ندهید.
نمونهٔ تشریحی
نمونه را با اجزای پاسخ یاد بگیر
پرسش: چرا صحنهٔ کنار مزار برای فهم روایت لازم است؟
پاسخ: پایان نشان میدهد آقای موسوی در حمله شهید شده و احمد موحدی، شاگرد او، سالها بعد با یک پا و دو عصا کنار مزار خاطره را بازمیگوید. این فاصلهٔ زمانی، خطاب مستقیم به معلم و اثر ماندگار آموزش عملی او را روشن میکند.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
آن شب عزیز
مرور فعال
یک پرسش برای تثبیت
پرسش: راوی و مخاطب چه کسانیاند و در جبهه چه نسبتی دارند؟
پاسخ: راوی احمد موحدی، شاگرد، و مخاطب آقای موسوی، معلم پیشین و فرمانده او در جبهه است. خطاب «تو» رابطهٔ عاطفی را حفظ میکند، اما روایت همچنان از دید اولشخصِ شاگرد است.
کارگاه متنپژوهی
پاسخ تشریحی کارگاه
پرسش: چرا «تو» در خطاب به معلم، زاویهٔ دید اولشخص را از بین نمیبرد؟
پاسخ: راوی همچنان از تجربه و یاد خود خبر میدهد؛ تو مخاطبِ سخن اوست. شخص دستوریِ مخاطب و جایگاه راوی دو مسئلهٔ متفاوتاند. شاهدهای من و خاطرهٔ زیسته، روایت اولشخص را روشن میکنند.
جمعبندی
خط پایان درس
راوی شاگرد، مخاطب معلم، زمانهای درهمتنیده و الگو شدن با عمل را مرور کنید.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
آن شب عزیز
معنی پیوسته
«از آن زمان که معلمم بودید»
احمد موحدی با خطاب مستقیم به آقای موسوی میگوید از روزگار شاگردی تا جبهه، او را همچنان معلم خود میدانسته و اطاعتش از سر دوستداشتن بوده است.
معنی پیوسته
پیگرفتن خبر معلم
پس از رفتن آقای موسوی، احمد بارها از مدیر مدرسه سراغ او را میگیرد و سرانجام حدسِ رفتن او به جبهه را با دیدن خودش به یقین تبدیل میکند.
معنی پیوسته
«چفیه بر گردن و کلت بر کمر»
شاگرد، معلم پیشین را بالای تل خاکی در جایگاه فرمانده میبیند؛ همان گرمی، شور و طنز کلاس در سخنگفتن او با رزمندگان ادامه دارد.
معنی پیوسته
شناختن احمد موحدی
آقای موسوی نام و نام خانوادگی شاگردش را به یاد دارد و با آغوش باز از او استقبال میکند؛ پیوند معلم و شاگرد در دل موقعیت جنگی دوباره زنده میشود.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
آن شب عزیز
معنی پیوسته
اصرار برای همراهی
احمد میخواهد در حمله همراه فرمانده باشد تا جنگیدن را از معلمش بیاموزد؛ اصرار آمیخته به التماس، سرانجام رضایت او را جلب میکند.
معنی پیوسته
تعقیب پنهانی معلم
پیش از حمله، احمد برای آموختن، بیخبر در تاریکی دنبال آقای موسوی میرود و در گودالِ ناشی از گلوله پنهان میشود.
معنی پیوسته
دعای کمیل
فرمانده در خلوتِ میان دو تل خاکی، دعای کمیل را با لحنی اندوهگین و عاشقانه از حفظ میخواند؛ این صحنه بُعد معنوی شخصیت او را آشکار میکند.
معنی پیوسته
درسِ بیداری
آقای موسوی به نیروهای خسته اجازهٔ چرت کوتاه میدهد، اما سفارش میکند بر خواستهها مسلط باشند تا دشمن نتواند بر آنان مسلط شود.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
آن شب عزیز
معنی پیوسته
آغاز حمله
صدای توپ و تیر و رگبار، تاریکی و تنگی راه فضای حمله را میسازند؛ احمد در میان نیروها هم میجنگد و هم در جستوجوی فرمانده است.
معنی پیوسته
خاموشکردن تیربار
احمد یک خشاب را به سوی نقطهٔ آتش خالی میکند و با خاموششدن تیربار راه پیشروی نیروها بازتر میشود؛ معلم نیز این کار او را میبیند.
معنی پیوسته
فرماندهی آقای موسوی
او رزمندگان را یکبهیک نام میبرد و هرکس را به کاری میگمارد؛ راوی درمییابد اگر فرمانده فقط کار یک نفر را انجام میداد، حرکت جمعی آسیب میدید.
معنی پیوسته
قطعشدن دست
پس از ندای «یا مهدی»، تفنگ از دست فرمانده میافتد؛ احمد میبیند دست او از مچ قطع شده، اما آقای موسوی تفنگ را با دست چپ میگیرد و فرماندهی را ادامه میدهد.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
آن شب عزیز
معنی پیوسته
زخمیشدن شاگرد
تیری به زانوی احمد میخورد، ولی میکوشد بر زمین نماند؛ در همان زمان گلولهای به زیر قلب معلم میخورد و او نقش زمین میشود.
معنی پیوسته
شهادت معلم
آقای موسوی با آخرین توان، نیروها و احمد را به ادامهٔ حمله فرمان میدهد، جانشین خود را تعیین میکند، شهادتین میگوید و با آخرین ندای «یا مهدی» شهید میشود.
معنی پیوسته
«یک پا و دو عصا» کنار مزار
راوی اکنون با یک پا و دو عصا هر صبح به مزار معلم میآید، قاب عکس و سنگ مزار را پاک میکند و خاطرات آن شب را مرور میکند؛ آموزش معلم در زندگی او ادامه یافته است.
واژه و املا
واژگان متن؛ بخش ۱
«مزمزه کردن»: اندکاندک چشیدن؛ در متن، تجربهٔ کوتاه خواب؛ «اسارت»: گرفتاری در دست دشمن؛ «دعای کمیل»: نام دعایی که در روایت خوانده میشود؛ «مزار»: آرامگاه؛ «تشییع»: همراهی پیکر تا خاکسپاری
آموزش و تمرین امتحان نهایی
آن شب عزیز
واژه و املا
واژگان متن؛ بخش ۲
«شهید»: کسی که در راه آرمان الهی جان میبازد
تمرین املا
تشخیص املای درست
صورت نادرست را با تکیه بر بافت پیدا کنید.
پرسش: غلط املایی را بیابید: «شاگرد کنار مظار معلم، خاطرهٔ جبهه را بازگفت.»
پاسخ: «مظار» نادرست است؛ صورت درست «مزار» است.
کارگاه متنپژوهی
قلمرو زبانی: معبر و دَلّه شدن در آن شب عزیز چه معنی دارند
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: معبر و دَلّه شدن در آن شب عزیز چه معنی دارند؟
پاسخ: معبر: گذرگاه و راه عبور رزمندگان. دَلّه شدن: به ستوه آمدن و کلافه شدن؛ بچهها از دست تیربار دشمن دله شده بودند، یعنی آتش آن به ستوهشان آورده بود.
من راهنمای فارسی رندو هستم و اینجا کنارت هستم. برای پاسخ تشریحی، نتیجه را همراه شاهد کوتاه و دلیل بنویس؛ نام آرایه یا دستور بهتنهایی نمرهٔ کامل نمیسازد.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
آن شب عزیز
کارگاه متنپژوهی
قلمرو زبانی: شش واژه مهم املایی از آن شب عزیز انتخاب کنید و با هر کدام یک ترکیب وص…
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: شش واژه مهم املایی از آن شب عزیز انتخاب کنید و با هر کدام یک ترکیب وصفی یا اضافی بسازید.
پاسخ: نمونه شش ترکیب با واژههای متن: اصرار فراوان؛ تعلّل نیروها؛ انهدام تیربار؛ جناق سینه؛ شامّه قوی؛ موضع نیروها. اول و پنجم وصفیاند و چهار ترکیب دیگر اضافیاند.
کارگاه متنپژوهی
قلمرو زبانی: زمان فعلهای بند پنجم آن شب عزیز، از وقتی حرفهایتان تمام شد تا همدیگ…
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: زمان فعلهای بند پنجم آن شب عزیز، از وقتی حرفهایتان تمام شد تا همدیگر را در آغوش فشردیم و بوسیدیم، چیست؟
پاسخ: تمام شد، فرو نشست، آمدید، گرم کرد، کنده شدم، دویدم، گشودید، زدید، گفتید، تعجب کردم، فشردیم و بوسیدیم: ماضی ساده. شناخته باشید: ماضی التزامی. بگویم: مضارع التزامی. از یاد نبردهاید: ماضی نقلی منفی. در نقل قول من ...، فعل گفته نشده و سلام علیکم عبارت دعایی است.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
آن شب عزیز
کارگاه متنپژوهی
قلمرو زبانی: از آن شب عزیز یک ضمیر پیوسته و یک ضمیر گسسته با مرجعشان مثال بزنید.
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: از آن شب عزیز یک ضمیر پیوسته و یک ضمیر گسسته با مرجعشان مثال بزنید.
پاسخ: پیوسته: ـتان در حرفهایتان، مرجعش آقای موسوی، معلم و فرمانده راوی است. گسسته: من در من نتوانستم بروم، به احمد موحدی، شاگرد و راوی خاطره، برمیگردد.
کارگاه متنپژوهی
قلمرو ادبی: دو کنایه از آن شب عزیز همراه مفهومشان بیاورید.
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: دو کنایه از آن شب عزیز همراه مفهومشان بیاورید.
پاسخ: حرف شما را زیر پا گذاشته باشم: نافرمانی و بیاعتنایی به دستور. بال در آوردم: بسیار خوشحال شدم؛ پس از فهمیدن اینکه معلم از انهدام تیربار به دست راوی خبر دارد.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
آن شب عزیز
کارگاه متنپژوهی
قلمرو ادبی: یک حسآمیزی از آن شب عزیز مشخص کنید.
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: یک حسآمیزی از آن شب عزیز مشخص کنید.
پاسخ: زمزمه لطیف و سبک و ملایم: ویژگیهای لامسه و وزن به صدای شنیدنی نسبت داده شده است. صدای خشک کلاش نیز آمیختن حس شنوایی با خشکیِ مربوط به لمس است.
کارگاه متنپژوهی
قلمرو ادبی: فضاسازی در کدام بخش آن شب عزیز به پیشبرد داستان کمک میکند
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: فضاسازی در کدام بخش آن شب عزیز به پیشبرد داستان کمک میکند؟
پاسخ: در تعقیب شبانه معلم: تاریکی، ابر و ماه، دو تل خاک، گودال گلوله و نزدیکی دشمن، ضرورت پنهانشدن شاگرد و خطر آشکارشدن او را توضیح میدهد. در صحنه حمله نیز معبر باریک، صدای توپخانه و آتش تیربار علت دشواری یافتن فرمانده و اقدام راوی به خاموشکردن تیربار را میسازند.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
آن شب عزیز
کارگاه متنپژوهی
قلمرو فکری: رباعی حسینی درباره پاکبازی، زخم سرفرازی و به بازی گرفتن حیثیت مرگ چه…
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: رباعی حسینی درباره پاکبازی، زخم سرفرازی و به بازی گرفتن حیثیت مرگ چه ارتباطی با آن شب عزیز دارد؟
پاسخ: فرمانده با وجود از دستدادن دست، فرماندهی را ادامه میدهد و تا واپسین لحظه نگران پیشرفت حمله است؛ شجاعت و ایثار او مرگ را شکست و ننگ نمیبیند، بلکه نشانه سربلندی میکند.
کارگاه متنپژوهی
قلمرو فکری: سروده سهامی که به جای وصف زیبایی دلبر از میدان پرمین و قصرشیرین سخن م…
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: سروده سهامی که به جای وصف زیبایی دلبر از میدان پرمین و قصرشیرین سخن میگوید، با آن شب عزیز چه تناسبی دارد؟
پاسخ: هر دو ادبیات پایداریاند و توجه را به میدان نبرد و فداکاری رزمندگان معطوف میکنند. قصرشیرین هم نام شهر جنگزده است و هم با نام نظامی و داستان خسرو و شیرین تناسب ادبی دارد.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
آن شب عزیز
کارگاه متنپژوهی
قلمرو فکری: سروده بهار درباره یادکردن شاعر در هر بهار، با پایان آن شب عزیز چه پیو…
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: سروده بهار درباره یادکردن شاعر در هر بهار، با پایان آن شب عزیز چه پیوندی دارد؟
پاسخ: هر دو بر زندهماندن یاد عزیز از دسترفته تکیه دارند؛ احمد هر صبح با یک پا و دو عصا بر مزار معلم حاضر میشود، سنگ و قاب عکس را پاک میکند و خاطرات را مرور میکند.
کارگاه متنپژوهی
قلمرو فکری: پرسش آزاد پیشنهادی: چرا راوی هنوز شهید را معلم خود میداند
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: پرسش آزاد پیشنهادی: چرا راوی هنوز شهید را معلم خود میداند؟
پاسخ: پاسخ نمونه: از رفتار او در نیایش، خویشتنداری، فرماندهی و پایداری پس از جراحت درس میگیرد؛ آموزش معلم از کلاس فراتر رفته است.