نقشهٔ یادگیری
راه ورود به درس
تفاوت توکل با تنبلی؛ پیشنیاز: حکایت منظوم و کنایه.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
قلمرو زبانی
واژه و دستور را در جمله ببین
«سرای» در «هر دو سرای» دنیا و آخرت را در بر میگیرد. «دست گرفتن» در اندرز به جوان، یاریکردن است. فعل «شد» را با معنی بسنجید: اگر به معنی رفتن باشد اسنادی نیست؛ اگر ویژگیای را به نهاد نسبت دهد کاربرد اسنادی دارد.
قلمرو ادبی
نام آرایه بدون دلیل کافی نیست
روباه ناتوان و شیرِ روزیرسان دو الگوی متفاوت در یک منظرهاند. تمثیل، خطای انتخاب الگو را آشکار میکند. امر «بگیر» لحن پند را از روایت جدا میسازد. قافیههای مستقل هر بیت، قالب مثنوی را نشان میدهند.
قلمرو فکری
پاسخ مفهومیِ قابل دفاع
مرد از دیدن روزیِ روباه نتیجه میگیرد که تلاش لازم نیست؛ اما خود تهیدست میماند. پیامِ اصلاحی او را به نقش شیرِ فعال و سودرسان دعوت میکند. توکل در کنار کوشش و خدمت ارزش مییابد، نه در انتظار مصرف دسترنج دیگران.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
دام
این خطا را مرتکب نشو
از حکایت، نکوهش نیازمند واقعی نتیجه نگیرید؛ روباه ناتوان است و نقد متوجه تقلیدِ فرد تواناست.
نمونهٔ تشریحی
نمونه را با اجزای پاسخ یاد بگیر
پرسش: اشتباه مرد چه بود؟
پاسخ: او بهجای توان و موقعیت خود، ناتوانی روباه را الگو گرفت. پیام نهایی جهت نگاهش را به شیر تغییر میدهد؛ پس مسئله انکار روزیرسانی خدا نیست، انتخاب نقش منفعل است.
مرور فعال
یک پرسش برای تثبیت
پرسش: هر دو سرای را معنی کنید.
پاسخ: جهان حاضر و جهان پس از مرگ؛ شاعر نیکی را دارای ارزش در هر دو میداند.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
کارگاه متنپژوهی
پاسخ تشریحی کارگاه
پرسش: معنیِ کناییِ دستگرفتن در اندرز پایانی را به نتیجهٔ حکایت وصل کنید.
پاسخ: دستِ درویش پیر را گرفتن یعنی حمایت از نیازمند. این اندرز مردِ توانا را از انتظار روزیِ دیگران به یاریِ دیگران منتقل میکند؛ پس کنایه فقط واژهآرایی نیست و نتیجهٔ اخلاقی داستان را حمل میکند.
جمعبندی
خط پایان درس
روباه، شیر و مرد سه نقشاند؛ تقلید نادرست را از توکل جدا کنید.
معنی پیوسته
بیت ۱؛ روباه بیدستوپا
کسی روباهی ناتوان دید و از لطف خدا در شگفت ماند.
معنی پیوسته
بیت ۲؛ زندگی بیدستوپا
با خود پرسید این حیوان ناتوان چگونه زنده میماند و از کجا غذا به دست میآورد؟
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
معنی پیوسته
بیت ۳؛ شیر و شغال
در حالی که مرد در این فکر بود، شیری با شغالی شکارشده در دهان ظاهر شد.
معنی پیوسته
بیت ۴؛ باقیمانده شکار
شیر شغال را خورد و روباه از باقیمانده شکار او سیر شد.
معنی پیوسته
بیت ۵؛ تکرار روزیرسانی
روز بعد نیز این اتفاق افتاد و خدا روزی روباه را رساند.
معنی پیوسته
بیت ۶؛ یقین و تکیه
مرد با دیدن این رویداد به روزیرسانی خدا یقین کرد و بر او تکیه کرد؛ برداشت بعدی او از این توکل نادرست بود.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
معنی پیوسته
بیت ۷؛ مور و پیلان
گفت از این پس مانند مور در گوشهای مینشینم، زیرا حتی نیرومندان هم با نیروی خود و مستقل از خدا روزی نمیخورند.
معنی پیوسته
بیت ۸؛ زنخدان به جیب
گوشه گرفت و سر در گریبان فرو برد، به این امید که خدا روزی او را پنهانی برساند.
معنی پیوسته
بیت ۹؛ بیغذایی
هیچ غریبه یا دوستی به فکر خوراک او نیفتاد و آنقدر لاغر شد که جز پوست و استخوان نماند.
معنی پیوسته
بیت ۱۰؛ پیام محراب
وقتی از ناتوانی بیتاب شد، پیامی از محراب به گوشش رسید.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
معنی پیوسته
بیت ۱۱؛ شیر درنده باش
به او گفته شد: ای فریبخورده، مانند شیرِ کوشا و روزیرسان باش؛ خود را به ناتوانی روباه گرفتار نکن.
معنی پیوسته
بیت ۱۲؛ تلاش و بخشش
چنان بکوش که از دسترنج تو به دیگران نیز برسد؛ چرا مانند روباهِ وامانده منتظر خوراک دیگران باشی؟
معنی پیوسته
بیت ۱۳؛ بازوی خویش
تا توان داری با کار خود روزی بخور؛ نتیجه کوشش تو در ترازوی پاداش خودت قرار میگیرد.
معنی پیوسته
بیت ۱۴؛ دست درویش
ای جوان، به پیر نیازمند کمک کن؛ خود را بر زمین نینداز و منتظر دستگیری دیگران نباش.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
معنی پیوسته
بیت ۱۵؛ آسایش خلق
خدا بر بندهای رحمت دارد که مردم از بخشندگی او در آسایش باشند.
معنی پیوسته
بیت ۱۶؛ مغز و پوست
انسان خردمند بخشندگی میکند؛ فرد پست و بیهمت مانند پوست بیمغز، از خرد و ارزش درونی بهره ندارد. بخشش نشانه دانایی است.
معنی پیوسته
بیت ۱۷؛ نیکی در دو سرای
کسی در دنیا و آخرت نیکی و خوشی میبیند که به بندگان خدا نیکی برساند؛ پاداش نیکوکاری به دیگران بیان شده است.
واژه و املا
واژگان متن؛ بخش ۱
«صنع»: آفرینش؛ «قوت»: خوراک؛ «زنخدان»: چانه؛ «جیب»: گریبان؛ «تزویر»: فریب
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
واژه و املا
واژگان متن؛ بخش ۲
«روبه»: روباه؛ «سفله»: فرومایه؛ «دونهمت»: کمهمت و پستهمت؛ «دغل»: فریبکار؛ «خستهجان»: رنجدیده
تمرین املا
تشخیص املای درست
صورت نادرست را با تکیه بر بافت پیدا کنید.
پرسش: در جملهٔ «صنع خدا را در آفرینش و غوت جانداران میبینیم» واژهٔ نادرست را بیابید و اصلاح کنید.
پاسخ: «غوت» نادرست است؛ صورت درست «قوت» است.
کارگاه متنپژوهی
قلمرو زبانی: دغل، جیب و دونهمتی را معنی کنید.
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: دغل، جیب و دونهمتی را معنی کنید.
پاسخ: دغل: فریبکار؛ جیب: گریبان؛ دونهمتی: پستی همت و کمارادگی.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
کارگاه متنپژوهی
قلمرو زبانی: برای پیوند همپایهساز و وابستهساز شاهد بیاورید.
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: برای پیوند همپایهساز و وابستهساز شاهد بیاورید.
پاسخ: «دست و پای»: و، پیوند همپایهساز؛ «خدا را بر آن بنده بخشایش است / که خلق از وجودش در آسایش است»: که، پیوند وابستهساز.
کارگاه متنپژوهی
قلمرو زبانی: معنی شد در «گوهر یکدانه شد» و «جان بر جانانه شد» چیست
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: معنی شد در «گوهر یکدانه شد» و «جان بر جانانه شد» چیست؟
پاسخ: اولی تبدیلشدن و اسنادی است؛ دومی رفتن و غیراسنادی است: جان نزد محبوب رفت.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
کارگاه متنپژوهی
قلمرو زبانی: دست و تند را با بافت و روابط معنایی روشن کنید.
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: دست و تند را با بافت و روابط معنایی روشن کنید.
پاسخ: دست در «دستم زخم شد» اندام است و با پا تناسب دارد؛ در «یک دست لباس» مجموعه است. تند در «غذای تند» پرادویه و در برابر ملایم است؛ در «باد تند» شدید و در «تند رفت» سریع، در برابر آهسته است.
کارگاه متنپژوهی
قلمرو ادبی: دو کنایه متن را با معنی بنویسید.
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: دو کنایه متن را با معنی بنویسید.
پاسخ: دست کسی را گرفتن: یاریکردن؛ خوردن از بازوی خویش: با کوشش خود روزی به دست آوردن.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
کارگاه متنپژوهی
قلمرو ادبی: جناس تام در بیت چنگ چگونه ساخته شده است
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: جناس تام در بیت چنگ چگونه ساخته شده است؟
پاسخ: چنگ نخست نام ساز و چنگ دوم دست و اختیار است؛ صورت نوشتاری و آوایی یکسان، معنی متفاوت است.
کارگاه متنپژوهی
قلمرو ادبی: ارکان تشبیه «چو روبه به وامانده، سیر» را مشخص کنید.
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: ارکان تشبیه «چو روبه به وامانده، سیر» را مشخص کنید.
پاسخ: مخاطبِ تنبل مشبه، روباه وامانده مشبهبه و چو ادات است؛ وابستگی به دسترنج دیگران وجه شبهِ فهمیدهشده از بافت است.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
کارگاه متنپژوهی
قلمرو ادبی: شیر و روباه نماد چه کسانیاند
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: شیر و روباه نماد چه کسانیاند؟
پاسخ: شیر نماد فرد کوشا و بخشنده و روباه نماد فرد ناتوان و وابسته به دیگران است؛ در این حکایت روباه را نباید صرفاً نماد حیلهگری گرفت.
کارگاه متنپژوهی
قلمرو فکری: بیت شانزدهم چه مفهومی دارد
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: بیت شانزدهم چه مفهومی دارد؟
پاسخ: انسان خردمند بخشندگی میکند؛ فرد فرومایه مانند پوست بیمغز از خرد درونی بهره ندارد. بخشندگی نشانه دانایی است.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
کارگاه متنپژوهی
قلمرو فکری: بیت یقین چه نقشی در داستان دارد
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: بیت یقین چه نقشی در داستان دارد؟
پاسخ: مشاهده روزیرسانی سبب یقین مرد شد، اما او از آن نتیجه نادرست گرفت و توکل را با ترک کوشش اشتباه گرفت.
کارگاه متنپژوهی
قلمرو فکری: شاهد مناسب برای لزوم جستن روزی چیست
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: شاهد مناسب برای لزوم جستن روزی چیست؟
پاسخ: «بخور تا توانی به بازوی خویش»؛ روزیرسانی خدا کوشش انسان را نفی نمیکند.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
کارگاه متنپژوهی
قلمرو فکری: شاهد مناسب برای فکر دیگرانبودن چیست
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: شاهد مناسب برای فکر دیگرانبودن چیست؟
پاسخ: «چنان سعی کن کز تو ماند چو شیر»؛ فرد باید حاصل کار خود را به دیگران نیز برساند.
کارگاه متنپژوهی
قلمرو فکری: شاهد مناسب برای نیازمند خودبودن چیست
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: شاهد مناسب برای نیازمند خودبودن چیست؟
پاسخ: «بخور تا توانی به بازوی خویش» بر اتکا به کوشش خود تأکید دارد.
آموزش و تمرین امتحان نهایی
نیکی
کارگاه متنپژوهی
قلمرو فکری: درس با «از تو حرکت، از خدا برکت» چه نسبتی دارد
پاسخ را با شاهد و دلیل کامل کنید.
پرسش: درس با «از تو حرکت، از خدا برکت» چه نسبتی دارد؟
پاسخ: اعتماد به روزیرسانی خدا همراه با کوشش و یاری دیگران است؛ نشستن و انتظار غذا کشیدن برداشت نادرست مرد بود.
من راهنمای فارسی رندو هستم و اینجا کنارت هستم. برای پاسخ تشریحی، نتیجه را همراه شاهد کوتاه و دلیل بنویس؛ نام آرایه یا دستور بهتنهایی نمرهٔ کامل نمیسازد.