جلد تأییدشدهٔ نکات ناب ریاضی رندو مکس

پایه دهم · فصل ۰۵

تابع

از جمله: تابع یعنی خروجی یکتا · دامنه از روی فرمول · برد و تصویر · مقدار تابع و جایگذاری · توابع چندضابطه‌ای

۶ نکتهٔ منتخب
رندو مکس · نکات نابپایه دهم · نقشه فصل
قبل از شروع

تابع

راهنمای ریاضی رندو

این جزوه همراهت است تا نکته‌های پربازده فصل را مرور کنی. اول نکته را بخوان، مثال را خودت روی کاغذ حل کن و بعد پاسخ ایستگاه سنجش را ببین.

۱. تابع یعنی خروجی یکتا
۲. دامنه از روی فرمول
۳. برد و تصویر
۴. مقدار تابع و جایگذاری
۵. توابع چندضابطه‌ای
۶. همانی، ثابت و قدر مطلق
کارگاه تابع یعنی خروجی یکتا
مسیر مرور فصل۲ / ۱۱
رندو مکس · نکات نابپایه دهم · شکل‌خوانی
نقشهٔ تصویری فصل

تابع را ببین

در نگاشت تابع، هر ورودی دقیقاً یک پیکان خروجی دارد؛ چند ورودی می‌توانند خروجی مشترک داشته باشند.
در نگاشت تابع، هر ورودی دقیقاً یک پیکان خروجی دارد؛ چند ورودی می‌توانند خروجی مشترک داشته باشند.
شکل را به زبان خودت توضیح بده.۳ / ۱۱
رندو مکس · نکات نابتابع
نکتهٔ ۱ از ۶

۱تابع یعنی خروجی یکتا

تابع به هر عضو دامنه دقیقاً یک خروجی نسبت می‌دهد. دو ورودی متفاوت می‌توانند خروجی برابر داشته باشند؛ مشکل زمانی است که یک ورودی دو خروجی متفاوت بگیرد.

در نمودار، خط عمودی اگر بیش از یک برخورد داشته باشد، آن رابطه تابع x نیست.

تابع را می‌توان با جدول، زوج مرتب، پیکان، نمودار یا ضابطه نشان داد. در همهٔ نمایش‌ها هر ورودیِ دامنه باید دقیقاً یک خروجی داشته باشد. برد مجموعهٔ خروجی‌های واقعاً تولیدشده است و ممکن است از مجموعهٔ مقصد کوچک‌تر باشد. برای برابری دو تابع، یکسان بودن دامنه و برابر بودن خروجی در هر ورودی لازم است؛ شباهت ضابطه به‌تنهایی کافی نیست.

x یکسان ⇒ خروجی یکسان
مثال حل‌شدهدر {(−۱,۲),(۱,۲)} خروجی مشترک داریم ولی هر ورودی یک خروجی دارد؛ رابطه تابع است.
دام و کنترلاینجا حواست جمع باشد: یکتایی برای خروجی هر ورودی است؛ چند ورودی می‌توانند خروجی مشترک داشته باشند.
ایستگاه سنجشآیا {(۰،۱)،(۱،۱)،(۲،۱)} تابع است؟
پاسخ کوتاه و دقیقبله؛ هر ورودی تنها یک خروجی دارد.
ریاضی را با شرط‌ها حل کن، نه با حدس.۴ / ۱۱
رندو مکس · نکات نابتابع
نکتهٔ ۲ از ۶

۲دامنه از روی فرمول

در کسر، مخرج نباید صفر باشد. در ریشۀ زوج، زیر رادیکال باید نامنفی باشد.

اگر چند شرط داریم، همه باید هم‌زمان برقرار باشند؛ یعنی اشتراک شرط‌ها را می‌گیریم. دامنه داده‌شده در صورت سؤال می‌تواند از دامنۀ طبیعی فرمول کوچک‌تر باشد.

مخرج ≠۰؛زیر ریشۀ زوج ≥۰
مثال حل‌شدهدامنۀ √(۵−x) شرط x≤۵ دارد؛ وجود ریشۀ زوج نامنفی بودن زیررادیکال را می‌خواهد.
دام و کنترلاینجا حواست جمع باشد: ورودی ممنوعِ فرمول اولیه همچنان حذف می‌ماند.
ایستگاه سنجشدامنۀ f(x)=۱/(x+۳) چیست؟
پاسخ کوتاه و دقیقهمۀ حقیقی‌ها به‌جز −۳.
ریاضی را با شرط‌ها حل کن، نه با حدس.۵ / ۱۱
رندو مکس · نکات نابتابع
نکتهٔ ۳ از ۶

۳برد و تصویر

برد مجموعه خروجی‌های حاصل از ورودی‌های مجاز است. برای مربع، خروجی منفی نداریم؛ برای تابع خطی با شیب ناصفر روی کل حقیقی‌ها، هر خروجی حقیقی حاصل می‌شود.

محدود کردن دامنه می‌تواند برد را عوض کند؛ بنابراین برد را همیشه همراه دامنه بخوان.

برد={f(x)|xدامنه}
مثال حل‌شدهبرد ۳−x روی [۰,۲] برابر [۱,۳] است؛ تابع نزولی است و ترتیب تصویر سرحدها برعکس می‌شود.
دام و کنترلاینجا حواست جمع باشد: برای f(x)=x۲ روی دامنۀ [−۲،۲]، ورودی صفر مجاز است و برد [۰،۴] می‌شود.
ایستگاه سنجشبرد f(x)=x۲ روی R چیست؟
پاسخ کوتاه و دقیق[۳،+∞)؛ مربع حداقل صفر است.
ریاضی را با شرط‌ها حل کن، نه با حدس.۶ / ۱۱
رندو مکس · نکات نابتابع
نکتهٔ ۴ از ۶

۴مقدار تابع و جایگذاری

f(a) یعنی در فرمول f به‌جای متغیر، a را قرار بدهیم. وقتی ورودی منفی یا عبارتی است، پرانتز از خطای علامت جلوگیری می‌کند.

f(x+h) با f(x)+h یکی نیست؛ در اولی ورودی تغییر کرده و در دومی خروجی افزایش یافته است.

f(a): جایگذاری a در فرمول
مثال حل‌شدهاگر f(x)=۲x−۳، آنگاه f(a+۲)=۲a+۱؛ باید کل ورودی a+۲ جای x بنشیند.
دام و کنترلاینجا حواست جمع باشد: برای f(x)=x۲، داریم f(x+۱)=x۲+۲x+۱ اما f(x)+۱=x۲؛ این دو عموماً برابر نیستند.
ایستگاه سنجشبرای f(x)=۲x+۵، f(۳) چیست؟
پاسخ کوتاه و دقیق۱۱؛ دو برابر ۳ به‌اضافۀ ۵.
ریاضی را با شرط‌ها حل کن، نه با حدس.۷ / ۱۱
رندو مکس · نکات نابتابع
نکتهٔ ۵ از ۶

۵توابع چندضابطه‌ای

در تابع چندضابطه‌ای، اول بازۀ ورودی را تعیین و سپس فقط ضابطۀ همان بازه را استفاده کن. سرحدها مهم‌اند: ≤ سرحد را شامل می‌کند و < شامل نمی‌کند.

اگر دو ضابطه در یک ورودی فعال باشند، خروجی آن‌ها باید برابر باشد تا تابع به‌درستی تعریف شود.

ابتدا شرط، سپس ضابطه
مثال حل‌شدهدر f(x)=−x برای x<۱ و f(x)=x+۲ برای x≥۱، مقدار f(۱)=۳ از ضابطۀ دوم به دست می‌آید.
دام و کنترلاینجا حواست جمع باشد: باید ببینی کدام شرط، صفر را در بر می‌گیرد.
ایستگاه سنجشتابع f برای x<۰ برابر x+۱ و برای x≥۰ برابر x۲ است. f(۲) چیست؟
پاسخ کوتاه و دقیق۴؛ چون ۲ در شاخۀ x≥۰ است.
ریاضی را با شرط‌ها حل کن، نه با حدس.۸ / ۱۱
رندو مکس · نکات نابتابع
نکتهٔ ۶ از ۶

۶همانی، ثابت و قدر مطلق

تابع همانی f(x)=x است و ثابت f(x)=c خروجی یکسان دارد. قدر مطلق فاصله تا صفر را نشان می‌دهد؛ برای ورودی منفی علامت را عوض می‌کند و برای ورودی نامنفی همان عدد را می‌دهد.

دو تابع فقط وقتی برابرند که دامنه و مقدارشان در تمام اعضای دامنه برابر باشد.

در g(x)=f(x)+k خروجی همهٔ نقطه‌ها k واحد عوض می‌شود: (a,b) به (a,b+k) می‌رود. در h(x)=f(x−c)، برای تولید خروجی قدیمی b باید x−c=a و x=a+c باشد؛ پس نقطه به (a+c,b) می‌رود. این استدلال توضیح می‌دهد چرا x−۳ نمودار را ۳ واحد به راست می‌برد. دامنه هم در انتقال افقی جابه‌جا می‌شود.

|x|=x (x≥۰)؛ |x|=−x (x<۰)
مثال حل‌شدهتابع ثابت f(x)=۵ با تابع همانی f(x)=x فرق دارد؛ هرچند در ورودی ۵ خروجی یکسان دارند، در ۰ خروجی‌ها ۵ و ۰ است.
دام و کنترلاینجا حواست جمع باشد: ضابطه‌های x۲/x و x روی ورودی‌های ناصفر برابرند، اما تابع اول در صفر تعریف ندارد؛ پس دامنه‌ها یکسان نیستند.
ایستگاه سنجشنمودار f(x)=۴ چه شکلی است؟
پاسخ کوتاه و دقیقخط افقی y=۴؛ روی هر دامنه داده‌شده فقط بخش متناظر را نگه می‌داریم.
ریاضی را با شرط‌ها حل کن، نه با حدس.۹ / ۱۱
رندو مکس · نکات نابتابع
کارگاه پایه و انتقال یادگیری

کارگاه جمع‌بندی: تابع یعنی خروجی یکتا

پیش‌نیاز: مجموعه، زوج مرتب و دستگاه مختصات

تابع به هر عضو دامنه دقیقاً یک خروجی نسبت می‌دهد. دو ورودی متفاوت می‌توانند خروجی برابر داشته باشند؛ مشکل زمانی است که یک ورودی دو خروجی متفاوت بگیرد. در نمودار، خط عمودی اگر بیش از یک برخورد داشته باشد، آن رابطه تابع x نیست.

حل را قدم‌به‌قدم ببین

  1. رابطهٔ {(۱,۲),(۲,۲)} را ورودی‌به‌ورودی بررسی کن: ورودی ۱ فقط خروجی ۲ دارد و ورودی ۲ هم فقط خروجی ۲
  2. پس تابع است.
  3. مشترک بودن خروجی مانعی ندارد.
  4. در {(۱,۲),(۱,۳)}، همان ورودی ۱ دو خروجی متفاوت دارد و تابع نیست.
  5. در نمایش نموداری، خط قائم x=۱ دو نقطه از رابطهٔ دوم را قطع می‌کند.

تابع به هر عضو دامنه دقیقاً یک خروجی نسبت می‌دهد.

در نمودار، خط عمودی اگر بیش از یک برخورد داشته باشد، آن رابطه تابع x نیست.

اشتباه رایجبرابر بودن دو خروجی، تابع بودن را نقض می‌کند.
اصلاح: یکتایی برای خروجی هر ورودی است؛ چند ورودی می‌توانند خروجی مشترک داشته باشند.
تمرین مستقل: دامنۀ تابع f(x)=√(۵−x)/(x−۱) را بیاب.
پاسخ تشریحی: برای رادیکال باید x≤۵ و برای مخرج باید x≠۱ باشد؛ پس دامنه (−∞،۱)∪(۱،۵] است.
یک بار بدون نگاه به پاسخ بازحل کن.۱۰ / ۱۱
رندو مکس · نکات نابپایان مرور
راهنمای ریاضی رندو

فصل را فعالانه مرور کردی

مثال‌هایی را که بدون نگاه به پاسخ حل نکردی علامت بزن و در مرور بعدی فقط همان‌ها را دوباره حل کن.

۶ نکتهٔ منتخب · پایه دهم

جزوه رایگان و نکات ناب رندو مکس

این صفحه برای جست‌وجوی «جزوه ریاضی دهم فصل ۵»، «نکات ناب ریاضی» و مرور سریع کنکور و امتحان نهایی آماده شده است.