چرا موج S از مایع نمیگذرد؟
چون مایع مقاومت برشی پایدار ندارد و نمیتواند موج برشی S را منتقل کند.
نسخهٔ رایگان فصلمحورپایهٔ یازدهم · فصل ۴
پویایی زمین
از حرکت ورقهها و تغییر شکل سنگ تا موج لرزهای و ایمنی
نقشه و بودجهبندی فصلپیش از مرور
چهار ایستگاه برای نکتههای ناب
این جزوه همراه مرور توست؛ هر نکته را با شرط علمی کاملش بخوان.
۱. ورقهها و تغییر شکلنیرو، محیط و پاسخ سنگ را زنجیرهای ببین.
۲. لایه، چین و گسلهندسه را با نوع تنش و سن لایه پیوند بده.
۳. آتشفشانترکیب ماگما، گرانروی و گاز سبک فوران را میسازند.
۴. زمینلرزه و موجمحل آغاز، مسیر موج و اثر سطحی را جدا کن.
۳۰٪تعریف و مقایسه
۳۰٪فرایند و علت
۲۵٪شکل و محاسبه
۱۵٪دام و مرور
من زمینشناس رندو هستم. نکته را فقط حفظ نکن: شاهد را پیدا کن، فرایند را به ترتیب بچین و بعد نتیجهای بگیر که از داده بزرگتر نباشد.
فصل ۴ · ورقهها و تغییر شکلایستگاه ۱
ورقهها و تغییر شکل
نیرو، محیط و پاسخ سنگ را زنجیرهای ببین.
۱سنگکره ورقهورقه است
۲مرزها سه الگوی اصلی دارند
۳چرخهٔ ویلسون باز و بستهشدن اقیانوس را توضیح میدهد
۴پاسخ سنگ به شرایط وابسته است
۱
سنگکره ورقهورقه است
پوسته و بخش بالایی سخت گوشته، سنگکره را میسازند و روی سستکرهٔ رفتارپذیرتر حرکت میکنند؛ ورقه فقط پوسته نیست.
۲
مرزها سه الگوی اصلی دارند
مرز واگرا با دورشدن ورقهها شناخته میشود؛ در مرحلهٔ گسترش کف اقیانوس، پوستهٔ اقیانوسی تازه ساخته میشود. مرز همگرا با نزدیکشدن و فرورانش یا برخورد، و مرز امتدادلغز با حرکت جانبی شناخته میشود.
۳
چرخهٔ ویلسون باز و بستهشدن اقیانوس را توضیح میدهد
شکافت قاره، گسترش کف اقیانوس، آغاز فرورانش، بستهشدن اقیانوس و برخورد قارهای مراحل ممکن یک چرخهاند؛ همهٔ حوضهها همزمان در یک مرحله نیستند.
۴
پاسخ سنگ به شرایط وابسته است
نوع تنش، دما، فشار، سرعت تغییر شکل و جنس سنگ تعیین میکنند رفتار شکننده یا خمیری غالب شود.
فصل ۴ · لایه، چین و گسلایستگاه ۲
لایه، چین و گسل
هندسه را با نوع تنش و سن لایه پیوند بده.
۵امتداد و شیب دو دادهٔ متفاوتاند
۶درزه جابهجایی آشکار ندارد
۷نوع گسل با حرکت نسبی شناخته میشود
۸سن هستهٔ چین شرط دارد
۵
امتداد و شیب دو دادهٔ متفاوتاند
امتداد جهت خط افقی روی سطح لایه و شیب بیشترین زاویهٔ پایینرفتگی نسبت به افق است؛ جهت شیب بر امتداد عمود است.
۶
درزه جابهجایی آشکار ندارد
شکستگی بدون جابهجایی قابل تشخیص درزه است؛ شکستگی همراه جابهجایی گسل نام دارد.
دام: خروج آب از یک شکستگی بهتنهایی فعالبودن لرزهای گسل را ثابت نمیکند.
۷
نوع گسل با حرکت نسبی شناخته میشود
گسل عادی معمولاً با کشش، معکوس و راندگی با فشارش و امتدادلغز با برش جانبی پیوند دارد.
۸
سن هستهٔ چین شرط دارد
در تاقدیس ساده و وارونهنشده، لایههای قدیمیتر در هستهاند و در ناودیس جوانترها؛ چین واژگون نیازمند شواهد جهت جوانشدن است.
دام: شکل قوسی بهتنهایی تاقدیس را ثابت نمیکند.
فصل ۴ · آتشفشانایستگاه ۳
آتشفشان
ترکیب ماگما، گرانروی و گاز سبک فوران را میسازند.
۹گرانروی با دما و سیلیس تغییر میکند
۱۰گاز محبوس میتواند فوران را انفجاری کند
۱۱مواد خروجی فقط گدازه نیست
۱۲آتشفشان هم خطر و هم فایده دارد
۹
گرانروی با دما و سیلیس تغییر میکند
ماگمای سردتر یا غنیتر از سیلیس معمولاً گرانروتر است و خروج گاز از آن دشوارتر میشود.
۱۰
گاز محبوس میتواند فوران را انفجاری کند
اگر گاز نتواند آرام خارج شود، فشار افزایش مییابد؛ بااینحال سبک فوران به چند عامل و مسیر خروج وابسته است.
۱۱
مواد خروجی فقط گدازه نیست
گدازه، خاکستر، قطعات آذرآواری و گازها از فرآوردههای آتشفشانیاند و هرکدام خطر و گسترهٔ متفاوت دارند.
۱۲
آتشفشان هم خطر و هم فایده دارد
خاک حاصلخیز، انرژی زمینگرمایی و مواد معدنی از فواید ممکناند؛ نزدیکی به آتشفشان بدون پایش، ایمنی را تضمین نمیکند.
فصل ۴ · زمینلرزه و موجایستگاه ۴
زمینلرزه و موج
محل آغاز، مسیر موج و اثر سطحی را جدا کن.
۱۳کانون درون زمین است
۱۴P زودتر میرسد و از جامد، مایع و گاز میگذرد
۱۵اختلاف رسیدن P و S فاصله را نشان میدهد
۱۶بزرگی با شدت فرق دارد
۱۳
کانون درون زمین است
گسیختگی از کانون زمینلرزه درون زمین آغاز میشود؛ مرکز سطحی، نقطهٔ روی سطح زمین در امتداد قائم کانون است.
۱۴
P زودتر میرسد و از جامد، مایع و گاز میگذرد
موج P طولی و سریعتر است و از جامد، مایع و گاز میگذرد؛ موج S برشی است و از مایع و گاز عبور نمیکند؛ موجهای سطحی معمولاً آسیبزاترند.
۱۵
اختلاف رسیدن P و S فاصله را نشان میدهد
با افزایش فاصله از کانون، فاصلهٔ زمانی رسیدن این دو موج معمولاً بیشتر میشود؛ مکانیابی مرکز سطحی به دادهٔ چند ایستگاه نیاز دارد.
۱۶
بزرگی با شدت فرق دارد
بزرگی انرژی رویداد را با یک مقدار بیان میکند؛ شدت اثر مشاهدهشده و خسارت در مکانهای مختلف است و با فاصله و شرایط ساختگاه تغییر میکند.
حل مرحلهای و مقایسهاز نکته تا پاسخ
خواندن ثبت لرزهای
صورت
در دو ایستگاه، فاصلهٔ زمانی رسیدن P و S بهترتیب ۴ و ۹ ثانیه است. کدام ایستگاه دورتر است؟
- P در هر دو ایستگاه زودتر میرسد.
- اختلاف P–S را شاخص نسبی فاصله بگیر.
- ۹ ثانیه از ۴ ثانیه بیشتر است.
پاسخ نهایی: ایستگاه دوم از کانون دورتر است.
کنترل پاسخ: این مقایسه فاصلهٔ نسبی میدهد؛ برای مکانیابی دقیق باید منحنیهای زمانسیر و چند ایستگاه به کار رود.
| مفهوم | نشانهٔ تشخیص | دام رایج |
|---|---|---|
| کانون | محل آغاز گسیختگی درون زمین | با مرکز سطحی یکی نیست |
| بزرگی | مقیاس انرژی رویداد | برای هر شهر عوض نمیشود |
| شدت | اثر مشاهدهشده در یک مکان | فقط تابع بزرگی نیست |
مرور نهایی فصلخودت توضیح بده
چهار پرسش برای مرور مطمئن
چه چیزی نوع گسل را تعیین میکند؟
جهت جابهجایی نسبی دو سوی صفحهٔ گسل.
چرا شدت در دو شهر فرق میکند؟
فاصله، خاک و سنگ، ساختمان و شرایط محلی متفاوتاند.
هشدار سریع چه میکند؟
پس از آغاز زمینلرزه و پیش از رسیدن موجهای مخربتر، هشدار کوتاه میدهد؛ پیشبینی زمان دقیق نیست.
چکلیست آخر
- مرز واگرا، همگرا و امتدادلغز را تشخیص میدهم.
- امتداد و شیب را جدا تعریف میکنم.
- درزه و گسل را با جابهجایی جدا میکنم.
- سن هستهٔ چین را مشروط میگویم.
- P و S را با محیط انتشار مقایسه میکنم.
- بزرگی و شدت را یکی نمیگیرم.
روش استفاده: اگر پاسخ هر پرسش را با «چون» و «پس» توضیح دادی، نکته را فهمیدهای. اگر فقط واژهها را گفتی، به ایستگاه مربوط برگرد.