انتقال اطلاعات در نسلها
زیستشناسی دوازدهم · فصل ۰۳ · نقشهٔ نکاتانتقال اطلاعات در نسلها
این نسخه، گزیدهٔ نکات ناب است؛ نه درسنامهٔ کامل. این ۲۴ نکته را بخوان تا فصل را دقیقتر مرور کنی. در یک مثال تکجایگاهی، اگر دو والد هر دو Aa باشند و هر کدام گامتهای A و a را به احتمال برابر بسازند، احتمال ژننمودهای AA، Aa و aa بهترتیب یکچهارم، یکدوم و یکچهارم است. این پیشبینی با فرض لقاح تصادفی است؛ قرار نیست در هر چهار فرزند حتماً یکی AA، دو تا Aa و یکی aa باشند.
زیستشناسی دوازدهم · فصل ۰۳ · ژن، الل و جایگاهژن، الل و جایگاه
اصل ناب
اللها شکلهای متفاوت یک ژناند؛ در یک یاخته دیپلوئید، اللهای یک ژن معمولاً در جایگاه متناظر فامتنهای همتا قرار دارند.
مرز مفهومی
ژن، الل و جایگاه را سه اصطلاح جدا نگه دار.
دام و پاسخ
دام رایج: دو الل یک فرد روی یک کروماتید قرار دارند. پاسخ دقیق: اللها معمولاً روی دو فامتن همتا قرار میگیرند.
زیستشناسی دوازدهم · فصل ۰۳ · فهم و تمرین: ژن، الل و جایگاهژن، الل و جایگاه
مسیر فهم
صفت ویژگی وراثتی و دگره شکل متفاوت یک ژن است. برای یک جایگاه روی جفت فامتن همتا، هر فامتن یک دگره دارد؛ همتا بودن به معنی یکسانبودن همه دگرهها نیست.
مثال حلشده
صورت: دو مدل DD و Dd را از نظر جایگاه و نوع دگره مقایسه کن.
استدلال: در هر دو، جایگاه مربوط به یک ژن روی دو همتاست. در DD نوع دگره یکسان و در Dd متفاوت است؛ تفاوت نوع دگره، جایگاه ژن را عوض نمیکند.
نتیجه: جایگاه مشترک و ترکیب متفاوت دگرهها را جدا میکنیم.
خودآزمایی
آیا Dd یعنی روی هر فامتن هم D و هم d وجود دارد؟
پاسخ تشریحی: خیر؛ در مدل یک جایگاه، یک همتا D و همتای دیگر d دارد.
زیستشناسی دوازدهم · فصل ۰۳ · ژننمود و رخنمودژننمود و رخنمود
اصل ناب
ژننمود ترکیب اللها و رخنمود ویژگی مشاهده یا اندازهگیریشده است.
مرز مفهومی
از ظاهر غالب، هموزیگوتبودن را نتیجه نگیر.
دام و پاسخ
دام رایج: افراد با رخنمود یکسان حتماً ژننمود یکسان دارند. پاسخ دقیق: در غالبیت کامل، دو ژننمود میتوانند یک رخنمود بدهند.
زیستشناسی دوازدهم · فصل ۰۳ · فهم و تمرین: ژننمود و رخنمودژننمود و رخنمود
مسیر فهم
ژننمود ترکیب دگرههاست و رخنمود حالت بروز صفت. در مدل Rh کتاب، داشتن دگره D برای دیدهشدن پروتئین مربوط کافی است؛ پس دو ژننمود متفاوت میتوانند رخنمود یکسان داشته باشند.
مثال حلشده
صورت: فقط میدانیم دو نفر Rh مثبت دارند؛ آیا ژننمودشان حتماً یکسان است؟
استدلال: هر فرد مثبت میتواند DD یا Dd باشد. یکی خالص و دیگری ناخالص هم میتواند همان رخنمود مثبت را ایجاد کند، چون یک D در مدل کافی است.
نتیجه: رخنمود یکسان الزاماً ژننمود یکسان نیست.
خودآزمایی
چرا در مدل Rh، منفیبودن از مثبتبودن اطلاعات ژننمودی مشخصتری دارد؟
پاسخ تشریحی: منفی با dd سازگار است؛ مثبت دو امکان DD و Dd دارد.
زیستشناسی دوازدهم · فصل ۰۳ · قانون تفکیکقانون تفکیک
اصل ناب
دو الل هنگام گامتزایی جدا میشوند و هر گامت یکی را میگیرد.
مرز مفهومی
احتمال گامت را پیش از جدول آمیزش بنویس.
دام و پاسخ
دام رایج: هر گامت هر دو الل یک ژن را دارد. پاسخ دقیق: گامت هاپلوئید یکی از دو الل را دریافت میکند.
قانون تفکیک
مسیر فهم
گامت یک نسخه از هر جفت فامتن همتا را میگیرد. بنابراین فرد ناخالص دگرههای هر جایگاه را با هم به یک گامت معمولی نمیدهد؛ ترکیب دو والد هنگام لقاح دوباره کنار هم قرار میگیرد.
مثال حلشده
صورت: برای آمیزش Dd و dd، کارتهای گامت و زاده را مرتب کن.
استدلال: والد نخست D یا d و والد دوم فقط d میدهد. ترکیبهای ممکن Dd و dd هستند؛ هیچ گامت D از والد dd نمیآید، پس DD در این آمیزش ساخته نمیشود.
نتیجه: امکان هر ژننمود را از سهم واقعی هر والد میسازیم.
خودآزمایی
چرا گذاشتن DD در جدول این آمیزش نادرست است؟
پاسخ تشریحی: دو دگره D لازم دارد، اما والد dd هیچ D برای انتقال ندارد.
زیستشناسی دوازدهم · فصل ۰۳ · آمیزش تکصفتیآمیزش تکصفتی
اصل ناب
نسبتهای مربع پانت، احتمال نظری ژننمودها و رخنمودها را برای آمیزشی با ژننمودهای مشخص نشان میدهند. نوع غالبیت تعیین میکند هر ژننمود چه رخنمودی بسازد؛ تعداد زادهها خودِ این احتمال نظری را تغییر نمیدهد.
مرز مفهومی
تعداد زاده را فقط هنگام مقایسهٔ فراوانی مشاهدهشده با انتظار نظری در نظر بگیر؛ بهویژه در نمونهٔ کوچک ممکن است فراوانی مشاهدهشده دقیقاً برابر نسبت نظری نباشد.
دام و پاسخ
دام رایج: اگر چهار زاده داشته باشیم، نسبت یک به دو به یک یا سه به یک باید دقیقاً دیده شود. پاسخ دقیق: هر لقاح یک رویداد احتمالی است و شمار کم زادهها تضمینکنندهٔ نسبت نظری نیست.
آمیزش تکصفتی
مسیر فهم
جدول پانت نخست ژننمودهای ممکن را میدهد؛ تبدیل آنها به رخنمود به رابطه دگرهها وابسته است. به همین دلیل یک جدول ترکیب مشابه میتواند برای صفات مختلف رخنمودهای متفاوت بدهد.
مثال حلشده
صورت: دو والد Rh مثبت فرزند Rh منفی دارند؛ در مدل کتاب، درباره دگرههای والدین چه میفهمیم؟
استدلال: فرزند منفی dd است و باید یک d از هر والد گرفته باشد. چون هر والد مثبت نیز هست، هرکدام D هم دارد؛ پس هر دو Dd هستند.
نتیجه: ژننمود زاده اطلاعاتی فراتر از رخنمود مثبت والدین فراهم میکند.
خودآزمایی
آیا داشتن یک فرزند dd باعث میشود فرزند بعدی حتماً مثبت باشد؟
پاسخ تشریحی: خیر؛ جدول سهم دگرههای ممکن در هر لقاح را نشان میدهد و نتیجه قبلی سهمیه حالتهای بعدی را مصرف نمیکند.
زیستشناسی دوازدهم · فصل ۰۳ · غالبیت ناقص و همتوانیغالبیت ناقص و همتوانی
اصل ناب
در غالبیت ناقص دگرهزیگوت حدواسط و در همتوانی هر دو محصول الل دیده میشود.
مرز مفهومی
نوع غالبیت قانون تفکیک را از بین نمیبرد.
دام و پاسخ
دام رایج: رخنمود حدواسط یعنی آمیختن دائمی اللها. پاسخ دقیق: اللها جدا میمانند و در گامتها تفکیک میشوند.
غالبیت ناقص و همتوانی
مسیر فهم
ناخالصبودن یک توصیف ژننمودی است، اما رخنمود ناخالص به رابطه دگرهها بستگی دارد. همتوانی و بارزیت ناقص را با مشاهده نوع بروز اثر دگرهها جدا میکنیم.
مثال حلشده
صورت: برای تشخیص دو نمونه، یکی گل صورتی و دیگری گویچه دارای هر دو نشانگر A و B است؛ چه تفاوتی مهم است؟
استدلال: در گل، رخنمود حدواسط دو حالت خالص دیده میشود. در گویچه، هر دو اثر مشخص همزمان حضور دارند. صرف داشتن دو دگره متفاوت برای یکیدانستن دو رابطه کافی نیست.
نتیجه: حدواسطبودن را از بروز همزمان هر دو اثر جدا میکنیم.
خودآزمایی
آیا همتوانی A و B یعنی هیچکدام نسبت به O بارز نیست؟
پاسخ تشریحی: خیر؛ رابطه هر جفت جدا بررسی میشود. A و B نسبت به هم همتوان و هرکدام نسبت به O بارزند.
زیستشناسی دوازدهم · فصل ۰۳ · چندالل و گروه خونیچندالل و گروه خونی
اصل ناب
در جمعیت ممکن است برای یک ژن بیش از دو الل وجود داشته باشد، اما هر فرد دیپلوئید از هر جایگاه ژنی حداکثر دو الل دارد.
مرز مفهومی
تعداد الل جمعیت و فرد را جدا کن.
دام و پاسخ
دام رایج: فرد میتواند همزمان سه الل ABO داشته باشد. پاسخ دقیق: هر فرد دیپلوئید در هر جایگاه ژنی معمولاً دو نسخه متناظر دارد و از این رو حداکثر دو الل از آن ژن را داراست.
چندالل و گروه خونی
مسیر فهم
چنددگرهای بودن درباره مجموعه دگرههای یک ژن در جمعیت است. در ABO سه دگره مطرح است، ولی هر فرد معمولی دیپلوئید در آن جایگاه تنها دو دگره دارد.
مثال حلشده
صورت: گروه خونی یک والد O و دیگری AB است؛ گروههای ممکن فرزند را با مسیر دگرهها بساز.
استدلال: والد O فقط دگره O میدهد. والد AB، A یا B میدهد؛ بنابراین زاده AO یا BO و رخنمود آن A یا B میشود. برای AB دو دگره A و B لازم بود و والد O هیچکدام را نمیدهد.
نتیجه: وجود سه دگره در جمعیت به معنی حضور سه دگره در هر فرزند نیست.
خودآزمایی
چرا دو فرد گروه A ممکن است فرزندان متفاوتی از نظر گروه خونی داشته باشند؟
پاسخ تشریحی: ژننمود A میتواند AA یا AO باشد؛ نوع گامتهای آنها یکسان نیست.
زیستشناسی دوازدهم · فصل ۰۳ · وابستگی به جنسوابستگی به جنس
اصل ناب
ژنهای بخش غیرهمتای فامتن X الگوی متفاوتی در زن و مرد دارند؛ مرد برای هر یک از این ژنها فقط یک الل دارد.
مرز مفهومی
مسیر انتقال را با فامتن جنسی رسم کن.
دام و پاسخ
دام رایج: پدر الل وابسته به X را به پسر میدهد. پاسخ دقیق: پسر X را از مادر و Y را از پدر میگیرد.
وابستگی به جنس
مسیر فهم
برای ژن هموفیلی در مدل کتاب، جایگاه روی X است و در Y جایگاه متناظر وجود ندارد. به همین علت انتقال پدری و مادری را باید همراه نوع فامتن جنسی دنبال کرد.
مثال حلشده
صورت: در آمیزش مرد هموفیل و زن سالمِ غیرناقل، مسیر X پدر را دنبال کن.
استدلال: دختران X دارای دگره بیماری پدر و X سالم مادر را میگیرند و ناقلاند. پسران Y پدر و X سالم مادر را میگیرند و سالماند؛ X بیمار پدر به پسر نمیرسد.
نتیجه: در این مدل هیچ فرزند هموفیل نیست، اما دختران میتوانند دگره را منتقل کنند.
خودآزمایی
چرا سالمبودن زن برای تعیین نتیجه کافی نیست؟
پاسخ تشریحی: زن سالم میتواند ناقل یا غیرناقل باشد؛ برای پیشبینی دقیق باید این دو حالت را جدا کرد.
زیستشناسی دوازدهم · فصل ۰۳ · صفات چندجایگاهی و اثر محیطصفات چندجایگاهی و اثر محیط
اصل ناب
در صفات چندجایگاهی، بیش از یک جایگاه ژنی در بروز صفت سهم دارد. رنگ ذرتِ مثال کتاب سه جایگاه دارد و با افزایش شمار دگرههای مؤثر بر رنگ، مقدار رنگ قرمز بیشتر میشود.
مرز مفهومی
پیوستهبودن طیف رخنمودها به معنی یکسانبودن ژننمودها نیست؛ ژننمودهای متفاوت میتوانند رخنمود مشابه بدهند. محیط نیز میتواند رخنمود را تغییر دهد، بیآنکه ژننمود عوض شود.
دام و پاسخ
دام رایج: هر تفاوت رخنمود حتماً از تفاوت ژننمود ناشی میشود. پاسخ دقیق: در مثالهای کتاب، نور برای ساختهشدن سبزینه و تغذیه برای مهار عوارض فنیلکتونوری بر رخنمود اثر دارند.
زیستشناسی دوازدهم · فصل ۰۳ · فهم و تمرین: صفات چندجایگاهی و اثر محیطصفات چندجایگاهی و اثر محیط
مسیر فهم
برای توضیح رخنمود، همیشه یک جایگاه ژنی کافی نیست و همیشه ژن بهتنهایی کافی نیست. کتاب با رنگ ذرت، تشکیل سبزینه و اثر تغذیه نشان میدهد تعداد جایگاهها و محیط دو مسئله جدا هستند.
مثال حلشده
صورت: دو گیاه با توان وراثتی ساخت سبزینه در نور و تاریکی رشد کردهاند؛ تفاوت رنگ چه چیزی را نشان میدهد؟
استدلال: اگر عاملهای دیگر یکسان باشند، تفاوت نور میتواند بروز سبزینه را تغییر دهد. بنابراین وجود توان ژنی بهتنهایی برای رخنمود کافی نبوده است؛ لازم نیست برای توضیح تفاوت فوراً جهش فرض کنیم.
نتیجه: رخنمود حاصل ارتباط زمینه وراثتی و شرایط محیط است.
خودآزمایی
آیا کاهش عوارض یک بیماری ژنی با تغییر محیط یعنی ژن بیماری حذف شده است؟
پاسخ تشریحی: خیر؛ محیط میتواند پیامد را تغییر دهد و ترکیب دگرهها همچنان باقی بماند.
زیستشناسی دوازدهم · فصل ۰۳ · مرور نهاییشش گزارهٔ آخرِ فصل ۳
اول خودت دربارهٔ هر گزاره تصمیم بگیر؛ پاسخ همانجا آمده تا نتیجه را بررسی کنی.
مرور را تمام کردی. اگر برای رد یک گزاره فقط گفتی «حس میکنم غلط است»، برگرد و قید یا رابطهٔ علتومعلولی را پیدا کن. همان بخش، نکتهای است که باید دوباره بخوانی.